;
Projekt dofinansowany ze środków programu "Fundusz Inicjatyw Obywatelskich-Mazowsze Lokalnie" realizowanego przez Fundację Fundusz Współpracy, Stowarzyszenie BORIS oraz Stowarzyszenie Europa i My.

Upowszechnienie kontroli obywatelskiej jako szansa na skuteczniejszą walkę nepotyzmem

Nepotyzm narusza elementarne poczucie uczciwości i niszczy demokrację powodując, że tylko mała, niereprezentatywna grupa ludzi może mieć wpływ na podejmowanie decyzji ważnych dla ogółu i administrowanie państwem. Ograniczenie klasy politycznej i urzędniczej do klanów i osób przez nie protegowanych sprawia, że obywatele i obywatelki masowo tracą wiarę w wartość swojej inteligencji, wykształcenia, kreatywności i sprawczości. Stają się sfrustrowani i zgorzkniali, na pewnym etapie życia zdają sobie sprawę z faktu, że mieszkają w „kraju bez perspektyw”. Praktykowanie nepotyzmu jest również ewidentnym łamaniem artykułu 60 Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997, który mówi w sposób bardzo wyraźny:

Obywatele polscy korzystający z pełni praw publicznych mają prawo dostępu do służby publicznej na jednakowych zasadach.

Z drugiej strony nepotyzm przyczynia się narastającej izolacji polityków i urzędników państwowych oraz powstawania wrogości i agresji społeczeństwa wobec tych osób (ostatnio mamy coraz więcej słownych, ale także fizycznych ataków na urzędników administracji publicznej). Sytuacja taka w dłuższej perspektywie prowadzi do niszczenia tożsamości państwowej obywateli i obywatelek naszego kraju oraz powoduje szybki spadek ich zaufania oraz szacunku do władzy i administracji. Nepotyzm jest oszustwem społecznym polegającym na okłamywaniu społeczeństwa przez rządzących. Społeczeństwo posiada jednak swoją zbiorową mądrość i zdaje sobie sprawę z tego, że jest oszukiwane. Między innymi dlatego mamy dzisiaj w Polsce hiperinflację autorytetu państwa.

W naszym kraju brak jest rozwiązań prawnych pozwalających na skuteczną walkę z nepotyzmem. Należy zdawać sobie sprawę z tego, że potężne lobby nieuczciwych polityków i urzędników może jeszcze bardzo długo odwlekać moment formalnej penalizacji tego przestępstwa. Polska Fundacja Przeciwko Nepotyzmowi domaga się pilnej kryminalizacji zjawiska nepotyzmu w instytucjach publicznych i traktowania go przez prawo identycznie z innymi odmianami korupcji. Obecnie nie ma także obowiązku tworzenia przez instytucje odpowiednich procedur w tym zakresie i urzędy np. ministerstwa nie mają najmniejszego zamiaru opracowywać i wdrażać polityk zapobiegania nepotyzmowi, które są rozwiązaniem stosowanym w wielu krajach. Dlatego jedynymi dostępnymi narzędziami dającymi możliwość prowadzenia walki z nepotyzmem są media oraz szeroko rozumiana obywatelska kontrola władzy i administracji. Uważamy, że upowszechnienie i popularyzacja działań o charakterze strażniczym może przyczynić się do znacznego ograniczenia ilości przypadków nepotyzmu w naszym kraju. Czym dokładnie jest kontrola obywatelska i na czym ona polega?

Słowo kontrola pochodzi od francuskich słów contre role (przeciwzapisek). W dawnej Francji urzędnik przyjmujący od obywatela podatek wręczał podatnikowi potwierdzenie w formie zwoju (le role), drugi identyczny i podpisany dokument (le contre role) chował do archiwum. Dzięki temu poprzez znalezienie odpowiednika w archiwum zawsze można było sprawdzić czy kwit przedstawiony przez podatnika jest prawdziwy. Taką weryfikację autentyczności dokumentu nazywano le controle, czyli kontrolą (1).

We współczesnych państwach funkcjonuje wiele odmian kontroli pogrupowanych na podstawie różnych kryteriów i prowadzonych przez różne uprawnione do tego instytucje. Wśród podmiotów zajmujących się kontrolą możemy wymienić Najwyższą Izbę Kontroli (powołaną w roku 1919 z inicjatywy Marszałka Józefa Piłsudskiego), Państwową Inspekcję Pracy, Regionalne Izby Obrachunkowe, Kuratoria Oświaty oraz wiele innych. Prowadzone przez nie działania określamy mianem kontroli państwowej.
Drugą obszerną kategorią działań sprawdzających, których celem jest zapewnienia prawidłowego funkcjonowania Państwa jest kontrola obywatelska. Jest to specyficzny rodzaj kontroli, odmienny od kontroli państwowej i stanowi on jeden z filarów demokratycznego państwa prawa. W Polsce prawo do prowadzenia kontroli obywatelskiej przysługuje wszystkim obywatelom i obywatelkom i jest zagwarantowane przez Konstytucję RP z 2 kwietnia 1997, której artykuł 61 mówi:
1. Obywatel ma prawo do uzyskiwania informacji o działalności organów władzy publicznej oraz osób pełniących funkcje publiczne. Prawo to obejmuje również uzyskiwanie informacji o działalności organów samorządu gospodarczego i zawodowego, a także innych osób oraz jednostek organizacyjnych w zakresie, w jakim wykonują one zadania władzy publicznej i gospodarują mieniem komunalnym lub majątkiem Skarbu Państwa.
2. Prawo do uzyskiwania informacji obejmuje dostęp do dokumentów oraz wstęp na posiedzenia kolegialnych organów władzy publicznej pochodzących z powszechnych wyborów, z możliwością rejestracji dźwięku lub obrazu.
3. Ograniczenie prawa, o którym mowa w ust. 1 i 2, może nastąpić wyłącznie ze względu na określone w ustawach ochronę wolności i praw innych osób i podmiotów gospodarczych oraz ochronę porządku publicznego, bezpieczeństwa lub ważnego interesu gospodarczego państwa.
4. Tryb udzielania informacji, o których mowa w ust. 1 i 2, określają ustawy, a w odniesieniu do Sejmu i Senatu ich regulaminy.

Przez obywatelską kontrolę władzy (działania strażnicze) najczęściej rozumie się działania mediów (zwłaszcza lokalnych), organizacji pozarządowych, grup nieformalnych, a także pojedynczych obywateli i obywatelek, polegające na, jak pisze Katarzyna Batko-Tołuć(4), „obserwowaniu działań instytucji i osób publicznych, prowadzące do zwiększenia przejrzystości i praworządności życia publicznego”.
W Polsce działalność strażnicza jest prowadzona przez lokalnych aktywistów oraz przez wyspecjalizowane organizacje pozarządowe. Jako przykłady takich organizacji można wymienić: Helsińską Fundację Praw Człowieka, Sieć Obywatelską- Watchdog Polska, Fundację Stańczyka, Stowarzyszenie 61, Fundację Panoptykon, Fundację Court Watch Polska, Fundację Kuźnia Kampanierów, Fundację Rodzić Po Ludzku, Instytut Spraw Obywatelskich INSPRO i kilkadziesiąt innych, których nie wymieniamy tutaj z braku miejsca (za co je przepraszamy).

Wielu socjologów i politologów uważa, że organizacje obywatelskiej kontroli władzy są znakomitym przykładem samoorganizowania się społeczeństwa w imię walki o wspólne dobro. W pełni się z taką opinią zgadzamy. Zainteresowania organizacji strażniczych najczęściej koncentrują się na sprawach związanych z ekologią, prawami człowieka, zwalczaniu dyskryminacji, dostępie do informacji publicznej, przestrzeganiu praw pacjenta oraz walce z korupcją i innymi patologiami życia publicznego. Typowe działania polegają na:

1. Zbieraniu i upublicznianiu informacji (4).
2. Prowadzeniu kampanii mających nagłośnić istnienie jakiegoś problemu i sprawić, że zostanie on zauważony przez wiele osób.
3. Organizowaniu doraźnych akcji np. protestów.
4. Litygacji strategicznej, czyli „wszczynaniu lub przystępowaniu do toczącego się postępowania, zwykle przed sądem, w celu kształtowania systemu prawnego poprzez precedensowy charakter rozstrzygnięcia sądu w takim postępowaniu, zmianę prawa lub istotną zmianę praktyki stosowania prawa”(5) .


Katarzyna Batko-Tołuć (4) pisze, że efektem prowadzenia działań strażniczych może być stwierdzenie:

  • Wadliwej polityki w zakresie udostępniania informacji publicznej
  • Braku procedur regulujących pewne obszary
  • Wypaczania realizacji istniejących procedur
  • Pojawiania się drobnych, ale regularnych zaniedbań
  • Nadużywania władzy, w celu realizacji indywidualnych interesów
  • Złego traktowania mniejszości lub klientów urzędów

Podsumowując nasz krótki opis działalności organizacji strażniczych należy koniecznie wspomnieć, że prowadząc tego typu aktywność należy przestrzegać pewnych zasad kluczowych dla zachowania bezstronności, uczciwości i wiarygodności. Zasady te są spisane w opublikowanej w roku 2001 „Karcie zasad organizacji monitorujących działalność administracji publicznej”. Jako najważniejsze z tych zasad Katarzyna Batko-Tołuć (4) wymienia: obiektywność, działalność dla dobra wspólnego, jawność i rzetelność.

Rozwój i popularyzacja organizacji obywatelskiej kontroli władzy może być siłą zdolną
znacznie ograniczyć nieuczciwość i prywatę rządzących.
Uważamy jednak, że w obecnej chwili, organizacji strażniczych jest w Polsce za mało, często są one zbyt słabe (pozyskiwanie środków na tego typu działalność jest dużo trudniejsze, niż w przypadku organizacji charytatywnych) i zwykle są skupione w dużych aglomeracjach (Warszawa, Kraków, Poznań) nie obejmując swoimi działaniami tak zwanej „prowincji”.

Jesteśmy przekonani, że jednym ze sposobów walki z nepotyzmem powinna być popularyzacja i upowszechnienie w Polsce działalności strażniczej. Patrzenie władzy na ręce powinno stać się nawykiem dla jak największej liczby obywateli i obywatelek. Jak to osiągnąć?

Kluczem do sukcesu wydaje się być edukacja ludzi chcących podjąć działania strażnicze. Wiemy z naszych doświadczeń, że wyszkolenie takiego człowieka powinno opierać się na dwóch filarach. Pierwszym są umiejętności z zakresu zakładania i prowadzenia organizacji pozarządowej (wiele osób chciałoby założyć organizację, ale nie wie jak to technicznie zrobić). Wiedzę taką można zdobywać bezpłatnie w organizacjach wspierających trzeci sektor takich jak na przykład: Fundacja Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego, Stowarzyszenie BORIS oraz Stowarzyszenie Klon/Jawor. Kursy i szkolenia proponowane przez pozarządowe organizacje doradcze są z reguły prowadzone na wysokim poziomie merytorycznym i (co jeszcze raz podkreślamy) są dla uczestników darmowe. Jednak trudno oprzeć się wrażeniu, że odbywają się one najczęściej w dużych miastach co utrudnia dostęp do nich osobom niezamożnym mieszkającym na wsiach i w małych miasteczkach. Jeśli chcemy budować społeczeństwo obywatelskie to szkoleń takich powinno być więcej, a informacja o nich powinna docierać do szerszej grupy adresatów ponieważ wiele potencjalnie zainteresowanych osób nawet nie wie o istnieniu takiej oferty.

Drugim filarem szkolenia strażnika/strażniczki jest specjalistyczna wiedza i umiejętności dotyczące prowadzenia kontroli obywatelskiej. Dzięki prężnej działalności doświadczonych organizacji strażniczych wiedzę taką także można zdobywać i pogłębiać bezpłatnie. Potrzebny jest tylko czas i motywacja do pracy. Szkoleniem watchdogów zajmuje się (między innymi) Sieć Obywatelska- Watchdog Polska, Helsińska Fundacja Praw Człowieka, Fundacja Homo Faber, Fundacja Court Watch Polska oraz Fundacja Kuźnia Kampanierów. Idea działalności strażniczej powinna być tak rozpowszechniona, żeby każdy kto jest niezadowolony z działań w władz i administracji prowadzonych w jakiejś dziedzinie miał możliwość nauczenia się zasad prowadzenia kontroli obywatelskiej, a następnie skutecznego podjęcia tego rodzaju działalności.

Napisaliśmy o tym wszystkim ponieważ uważamy, że do skutecznej walki z nepotyzmem niezbędni są ludzie z wyrobionym nawykiem patrzenia władzy na ręce. Im więcej będzie takich osób, tym mniej bezkarni będą nieuczciwi politycy i urzędnicy. Nepotyzm jest nadużyciem władzy i oszustwem społecznym. Polega na oszukiwaniu ogromnej większości obywateli i obywatelek przez wąską grupę osób wpływowych, ustosunkowanych i uprzywilejowanych. Nepotyzm jest także pasożytowaniem rodziny/klanu na Państwie oraz żerowaniem na zaufaniu społecznym. Stoimy na stanowisku, że jako społeczeństwo obywatelskie musimy nauczyć się systemowo i skutecznie bronić przed takimi nadużyciami i oszustwami. Temu właśnie ma służyć edukacja oraz działalność strażnicza.


AUTOR: KRZYSZTOF KORZEMPA

 

Bibliografia:

1. Jagielski J., Kontrola administracji publicznej, LexisNexis, Warszawa 2012
2. Cioch A., Kontrola obywatelska, czyli jak patrzeć władzy na ręce?, Fundacja Stańczyka. Dostęp internetowy: http://www.seniorzy.stanczyk.org.pl/wp-content/uploads/2014/12/aotw14_wyk%C5%82ad_prezentacja_kontrola-obywatelska_AnnaCioch.pdf
3. Idea Działań Strażniczych, Fundacja Prawo i Partnerstwo. Dostęp internetowy: http://www.prawoipartnerstwo.pl/stara/PDF/monitoring/monitoring_pdf/25_monitoring.pdf
4. Batko-Tołuć K., Co to jest strażnictwo? Dostęp internetowy: http://archiwum.watchdogportal.pl/125,29,co_to_jest_straznictwo.html
5. http://www.edukacjaprawnicza.pl/artykuly/artykul/a/pokaz/c/artykul/art/litygacja-strategiczna-kto-ma-wplyw-na-zmiane-prawa.html