;
Projekt dofinansowany ze środków programu "Fundusz Inicjatyw Obywatelskich-Mazowsze Lokalnie" realizowanego przez Fundację Fundusz Współpracy, Stowarzyszenie BORIS oraz Stowarzyszenie Europa i My.

Nepotyzm a zaufanie społeczeństwa do instytucji państwa

„Zaufanie to zatem najcenniejsza odmiana kapitału społecznego.”
Piotr Sztompka


Ostatnio często słyszymy w mediach, że Polska doświadcza największego po roku 1989 kryzysu zaufania społecznego. Nasze codzienne obserwacje zdają się potwierdzać prawdziwość tej tezy. Postanowiliśmy zatem zastanowić się nad odpowiedziami na kilka pytań. Czym jest zaufanie? Czym jest zaufanie obywateli i obywatelek do swojego państwa i z czego ono wynika? Jaki może być związek między poziomem nepotyzmu i kumoterstwa a poziomem zaufania społeczeństwa do instytucji publicznych?

Zaufanie to złożona emocja przejawiająca się wiarą w określone działanie obdarzonego nim obiektu (1).
Józef Penc (4) definiuje zaufanie jako „wiarę w to, że osoba, z którą wchodzimy w interakcje, posiada właściwe kwalifikacje, kompetencje i cechuje się prawością charakteru”. Uczucie to opiera się zatem na założeniu, że dana osoba zachowa się wobec nas przyzwoicie. Profesor Piotr Sztompka (2) pisze, że „zaufanie to pewien zakład, który czynię na temat niepewnych, przyszłych działań innych ludzi”. Zaufanie zwykle skierowane jest do drugiego człowieka, ale można nim obdarzać nie tylko ludzi. Możemy mieć zaufanie do zwierząt, firm, instytucji, urządzeń technicznych i sił nadprzyrodzonych. Wszyscy badacze twierdzą zgodnie, że zaufanie jest jedną z podstawowych więzi społecznych. Bez wzajemnego zaufania nie ma społeczeństwa, w szczególności społeczeństwa obywatelskiego. Dobrze oddaje to tytuł znakomitej książki profesora Piotra Sztompki- „Zaufanie. Fundament Społeczeństwa”.

Skłonność do obdarzania kogoś lub czegoś zaufaniem jest cechą indywidualną (jedni są bardziej ufni, inni bardziej nieufni) i na pewno zależy w dużym stopniu od doświadczeń życiowych danej osoby. Ktoś kto wiele razy w życiu został oszukany i zawiódł się na wielu osobach na pewno będzie bardziej nieufny w kolejnych interakcjach. Poziom zaufania jest bardzo istotnym modyfikatorem ludzkiego zachowania. Im mniej ufamy, tym bardziej stajemy się podejrzliwi i tym więcej czasu tracimy na kontrolowanie, upewnianie się i weryfikowanie.
Autorzy wyróżniają różne kategorie i odmiany zaufania.

W kontekście naszych rozważań na temat nepotyzmu szczególnie ważny jest rodzaj zaufania określony jako zaufanie społeczne. Wymiar ten jest względnie trwałą cechą danej społeczności i polega na skłonności do obdarzania zaufaniem nieznajomych członków społeczeństwa oraz instytucji tego społeczeństwa.
Cecha ta jest kluczowym składnikiem życia publicznego. Niski poziom zaufania społecznego prowadzi do bierności obywatelskiej. Zależność ta jest doskonale widoczna w naszym kraju. Nepotyzm rujnuje zaufanie ponieważ jest oszustwem społecznym i nadużyciem władzy. Tym samym przyczynia się do destabilizacji państwa oraz drastycznego spadku poziomu kapitału społecznego.

Specyficznym rodzajem zaufania społecznego jest zaufanie obywateli i obywatelek do organów swojego państwa. Zaufanie do przedstawicieli władzy jest konieczne aby obywatele podejmowali działania propaństwowe. Naszym zdaniem jest ono istotnym elementem konstruktywnie rozumianego patriotyzmu. Nie powinno być jednak i nie jest ślepe i bezwarunkowe. Każdy przypadek nepotyzmu lub kumoterstwa przyczynia się do obniżenia zaufania obywateli do swojego państwa. Konsekwencją jest zaostrzenie i radykalizacja podziałów na linii społeczeństwo-władza. W skrajnych przypadkach dochodzi do sytuacji, w której obywatele i obywatelki nie wahają się publicznie wyrażać pogardę dla swojego kraju i ludzi sprawujących w nim władzę. To smutne zjawisko możemy zaobserwować na licznych polskich forach internetowych i portalach społecznościowych. Wszechobecny nepotyzm ma swój ogromny wkład w kształtowaniu się takich postaw.

Warto zauważyć, że Polsce administracja publiczna ma ustawowy obowiązek aktywnego budowania zaufania obywateli i obywatelek do swojego państwa. Obowiązek ten wynika z artykułu 8 Kodeksu Postępowania Administracyjnego, który mówi: „Organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej”. Jest to tak zwana zasada pogłębiania zaufania będąca jednym z filarów działania władzy w demokratycznym państwie prawa. Co więcej i o czym warto wspomnieć „Posiadanie przez obywateli zaufania do państwa nie jest ich obowiązkiem ani cechą naturalną; to organy państwa są zobowiązane zakładać domniemanie uczciwości obywatela zgodnie z zasadą praesumptio boni viri, a nie odwrotnie. Obywatel może, np. ze względu na swoje wcześniejsze doświadczenia w stosunkach z władzą, zaufania nie przejawiać w ogóle…”(3). Zatem zgodnie z tą zasadą, uważaną przez niektórych prawników za najważniejszą z zasad funkcjonowania administracji publicznej, to Państwo musi zabiegać o zaufanie obywateli, a nie odwrotnie. Każdy przypadek nepotyzmu w administracji publicznej jest złamaniem tej fundamentalnej dla istnienia państwa zasady prawnej. Fakt, że nepotyzm bezspornie łamie artykuł 8 KPA jest dla nas kolejnym argumentem potwierdzającym, że nepotyzm jest przestępstwem i tak powinien być postrzegany przez prawo. Zgodnie ustawą naruszenie artykułu 8 KPA skutkuje nieważnością decyzji administracyjnej (3). Podsumowując ten wątek należy stwierdzić, że każdy akt nepotyzmu w instytucji publicznej jest pogwałceniem zasady budowania zaufania. Każde taki zdarzenie przyczynia się do stopniowego wypaczania demokracji i niszczenia demokratycznego państwa prawa. W relacjach urząd-obywatel potwierdza się też stara prawda mówiąca, że utracone zaufanie jest niezwykle trudno odbudować.

 


Reasumując czujemy się uprawnieni do stwierdzenia, że im mniej nepotyzmu tym więcej zaufania do państwa. A im więcej zaufania do państwa tym lepsze rządy, większy wzrost gospodarczy, więcej przejrzystości i więcej sprawiedliwości. Nepotyzm sprawia, że urzędy państwowe pracują w atmosferze braku zaufania a przez to realizują swoje zadania drożej, dłużej i gorzej. Dochodzi do patologii znacznie przekraczających poziom społecznej akceptacji. W rezultacie mamy coraz więcej ostrych konfliktów na linii urząd-obywatel. Dlatego władze państwowe mają obowiązek zwalczać nepotyzm. Dlatego też legislatorzy muszą jak najszybciej podjąć działania zmierzające penalizacji nepotyzmu w instytucjach publicznych. Inaczej nasze państwo stanie się w oczach obywateli i obywatelek całkowicie niegodne zaufania. Polki i Polacy będą uważać administrację publiczną za swojego największego wroga. A to będzie oznaczać katastrofę.

Autor: Krzysztof Korzempa

Bibliografia:
1. Wikipedia (https//pl.wikipedia.org/wiki/Zaufanie)
2. Sztompka P. Zaufanie. Fundament społeczeństwa. Warszawa 2007, Wydawnictwo ZNAK
3. Zasada pogłębiania zaufania, sformułowana w art. 8 KPA, w orzecznictwie sądów administracyjnych.( http://www.geoforum.geodezja.pl/file.php?1,file=1856)
4. Penc J. Zachowania organizacyjne w przedsiębiorstwie. Kreowanie twórczego nastawienia i aspiracji. Wolters Kluwer, 2011
5. Mularska-Kucharek M. Zaufanie jako fundament życia społecznego na przykładzie badań w Województwie Łódzkim. Studia Regionalne i Lokalne NR 2(44)/2011 (http://studreg.uw.edu.pl/pdf/2011_2_mularska_kucharek.pdf)